OORSPRONG ZEN

Oorsprong ‘zen’
Zen wortelt in het Indiase boeddhisme en begon zijn opmars in China. Maar de meeste bekendheid geniet het als een specifiek Japanse vorm van boeddhisme. De naam ‘zen’ is afkomstig van het woord Ch’an – een verkorte vorm van de Chinese vertaling van het Indiase woord ‘dhyana’, dat verwijst naar een diepgaande innerlijke stabiliteit en verstilling van de geest die wordt bereikt tijdens de meditatie.

Volgens de eigen geschiedschrijving stammen de leermeesters van de zentraditie in echte lijn af van de Boeddha en zijn leerling Mahakasyapa in India. Deze lijn telde achtentwintig generaties tot en met de Bodhirharma, de Indiase monnik die zen rond het jaar 520 naar China bracht. Bodhidharma vond een waardige opvolger in een Chinese monnik genaamd Hui-k’o, waarna de lijn van zenmeesters tot op de dag van vandaag doorloopt en de leer zich vanuit China heeft verspreid naar Korea, Vietnam en Japan, en tegenwoordig zelfs wereldwijd. Het verhaal van Bodhidharma’s overdracht van verlichting op Hui-k’o is een klassieker in de geschiedenis van zen, hij die reeds andere boeddhistische stroming had bestudeerd, stond de hele nacht in de sneeuw bij de ingang van Bodhidharma’s grot in de hoop dat de Bodhidharma hem een gesprek zou toestaan. Toen Bodhidharma hem uiteindelijk vroeg wat hij wilde , zei Kui-k’o: ‘Mijn geest is niet in vrede’.’ Bodhidharma zei:  Zoek uw geest en breng hem bij me, en ik zal hem vreden geven’. Na een lange pauze antwoordde Hui-k’o ‘Ik kan mijn geest niet vinden’. Bodhidharma antwoordde: ‘Daar, ik heb hem vrede gegeven’.

Driehonderd jaar na Huik’o, in de negende eeuw, ontwierpen Chinese zenmeesters de stijl van leren die tot uitdrukking komt in de ‘Poortloze Poort’. In die tijd begonnen zenleermeesters gebruik te maken van cryptische uitspraken, kreten en slagen om hun leerlingen uit de normale manier van denken wakker te schudden en hun ogen te openen voor een nieuw ontwaakt bewustzijn. In de tiende eeuw legen zenmeesters hun leerlingen verslagen voor van dialogen tussen eerdere zenmeesters en hun leerlingen (casussen of koans), om op te mediteren. Omstreeks de twaalfde eeuw ontwikkelde deze onderwijstechniek zich nog verder: leermeesters moedigden novices aan om de koans te bestuderen zodat ze zouden leren hoe ze hun geest moesten concentreren op een enkel verwarrend verhaal, een enkele zin, tot het ontwaken plaatsvond.

Tijdens de Sung-Periode (960-1276) werd zen de belangrijkste boeddhistische praktijk in China en reisde Japanse monniken naar dat land om er te studeren. Na hun terugkeer in Japan stichtten ze hun eigen zenscholen. Onder ze monniken waren Eisai, die na zijn bezoek aan China terugkeerde met rinzai-zen, en Dogen, de grondlegger van soto-zen, die spoedig zou uitgroeien tot een va de grootste boeddhistische sektes in Japan. Rinzai-zen werd beroemd om zijn gebruik van de koans als instrument dat leidt tot plotselinge verlichting, terwijl soto-zen de nadruk legde op het belang van zazen (zittende medidatie).

Zen vandaag de dag
Als gevolg van onze moderne, individualistische cultuur en de tanende invloed van conventionele religies voelen mensen die op zoek zijn naar betekenis zich steeds sterker aangetrokken door nieuwe religies en spirituele wegen. Sinds het begin van twintigste eeuw heeft zen vele westerlingen aangesproken en zij hebben zen op zo’n wijze gepresenteerd dat wij het kunnen bevatten en ons eigen kunnen maken.

Overal ter wereld zijn centra voor zenstudie- en oefening; ze bieden kalme en gedisciplineerde weg naar zelfkennis en leren hoe we ons langzaam maar zeker van onze verstriktheid als gevolg van hebzucht en angst kunnen bevrijden. Zen biedt geen uitweg aan onszelf of de wereld, maar is een methode om diepgaand en zorgvuldig naar elk moment van onze ervaring te kijken.

Ook de esthetische kanten van zen blijken veel westerlingen aan te spreken. Op zen geïnspireerde schilderingen, kalligrafie, zentuinen, bloemarrangementen, de theeceremonie en architectuur drukken de relatie uit tussen het universele en het bijzondere, tussen vorm en leegte, tussen geest, lichaam en natuur, die aantrekkelijk is voor iedereen die de nauwe banden tussen onszelf en de natuurlijke wereld wil terugvinden.